Fenna keek naar het witte vel voor haar. Ze had voorgenomen om een kerstverhaal te schrijven voor de Thauma, het tijdschrift voor studenten wijsbegeerte. Tot nu toe was ze echter niet verder gekomen dan de titel: “De filosofie van Kerst”. De opdracht was om de filosofie van Kerst te bespreken, dus echt een literaire prestatie had ze met de titel niet neergezet. Over Kerst viel ook niets te filosoferen, vond ze eigenlijk. De grote filosofen hadden helemaal niets te zeggen over Kerstfeest, kerstkoekjes, kerstbomen of de geboorte van kindje Jezus. Bij de Grieken was er in ieder geval niets te vinden; die hadden geen benul van kerstballen en kerstgourmet. Aristoteles had wel het devies van middelmatigheid, wat de vreetzuchtige mens van tegenwoordig ter harte diende te nemen, maar verder had deze grote filosoof niets te zeggen wat Fenna ging helpen. Het woord ‘kerst’ had ook helemaal niet zijn oorsprong in het Grieks, maar komt van het Latijnse ‘Christes Masses’; de mis voor Christus, bedacht Fenna zich. Kerstmis was pas eeuwen na de geboorte van Jezus ontstaan. Misschien kon ze daar een artikel over schrijven en kon ze betogen dat met Kerst niet de geboorte van Christus werd gevierd, maar het grote feest van de Katholieke Kerk en dat dus ook de Protestanten met Kerst even Katholiek zijn. Maar gaf dat de filosofie weer van Kerst? Fenna zuchtte, want ze wist dat ze geen mooi artikel kon schrijven over de etymologische betekenis van Kerst. “Dat moeten de theologen maar schrijven”, mompelde ze.
De theologen hadden ook veel meer te vertellen over Kerst dan de filosofen. Een gemiddelde student wijsbegeerte kwam niet verder dan ‘Kerstmis is het zijnde dat in zijn zijn om het zijn zelf gaat’, terwijl de student theologie direct een mooi verhaal kon presenteren, inclusief treffende Bijbelteksten die het belang van Kerst toonden. De theologen hadden ook vorig jaar een levende Kerststal op de Matthias de Vrieshof opgezet, terwijl de filosofen niet eens een kerstboom hadden in hun verouderde koffiekamer. De filosofie van Kerst...dat is de filosofie dat er geen filosofie van Kerst geschreven kan worden.
Wiens idee was het eigenlijk geweest om een artikel te schrijven over de filosofie van Kerst? Vast van Bas; die studeerde zowel filosofie als theologie en vond dat beide richtingen hun krachten moesten bundelen. Dezelfde Bas had zich echter verzet tegen de oprichting van de Faculteit Geesteswetenschappen. Logisch consistent was Bas dus niet echt geweest.
“Oke, concentratie, concentratie!”, sprak Fenna zichzelf toe. Het witte blaadje lag nog steeds voor haar. Wit, maagdelijk wit was haar blaadje zoals de onbevlekte ontvangenis van Maria, Nou ja, onbevlekt, de titel stond er al op en inmiddels zaten er koffievlekken op het blaadje die de sporen bevatten van hard werk.
De filosofie van Kerst..de filosofie van Kerst was vandaag toch een circus van de consumptiemaatschappij geworden? Mensenmassa’s drommen voor de schappen van de supermarkt om het feestmaal op tafel te kunnen zetten die in een handomdraai gemaakt kan worden. Een kerstmaal voor dummies, waarin het risico van mislukking volledig is weggenomen. De filosofie van kerst was de filosofie van het consumentisme geworden, waarin het er niet om ging wat je kocht, als je maar kocht. Excellente kalkoen voor in de oven, verse zalm met gratis kerststrik, champagne van het lekkerste soort..do they know it is Christmas time at all? Fenna keek naar de klok. Zodadelijk moest ze naar college, dus van schrijven ging het niet meer komen. Het witte blaadje als schril contrast met de schreeuwerige reclameblaadjes. De filosofie van Kerst bleef ongeschreven, omdat er niets meer te denken viel.
Die middag had ze een college Ethiek. Op de Matthias de Vrieshof stond wederom de imposante kersstal van de theologen; dit keer zonder levende beesten omdat een student zo lollig geweest was om vorig jaar de ezel te ontvoeren. Het beestje had een week op een klein studentenkamertje doorgebracht, waarna hij door de politie was bevrijd van zijn treurige lot. Zelfs de kerstezel was niet meer heilig in onze tijd.
Voordat het college begon, haalde Fenna nog een koffie uit de automaat. Ze keek naar de koffiekamer van de filosofen en realiseerde zich dat er dit jaar een piepklein kerstboompje op de koffiecorner stond. Weliswaar zonder lichtjes en kerstballen, maar wel met strik. “We hebben een kerstboom!”, zei Fenna tegen haar studiegenootje Martijn die naast haar stond. Martijn onderzocht het gedrocht op de koffiekorner. “Dat is geen kerstboom”, analyseerde Martijn “Het is een uit de grond gerukte struik met een strik.” Fenna lachte, maar realiseerde zich dat Martijn gelijk had en dat het niet echt een fraaie kerstboom was. Staat of valt Kerst met een boom die op de juiste manier is versierd en daardoor de definitie ‘kerstboom’ verdient? Wat bleef er anders dan een versierde boom van kerst over wanneer de geboorte van Jezus niet meer werd herdacht?
Na het college fietste Fenna terug naar huis. Thuis gekomen zag ze in haar kamer weer het witte velletje papier liggen waarvan de titel ‘filosofie van kerst’ nog nooit zo hopeloos had geleken. “Dat wordt een latertje vanavond” mompelde ze in zichzelf. De Thauma moest het artikel morgen hebben, want anders zou de oplage niet meer voor de Kerst gedrukt kunnen worden. “Elke schrijver heeft weleens een writersblock gehad”, sprak Fenna bemoedigend. Ze zou vast wel iets bedenken. Ze moest gewoon beginnen met schrijven. Het lege papier vullen; dat was alles. Het hoofd werd zwaar. Het zou een lange avond worden.
Toen ze terugfietste van de universiteit had het een beetje gesneeuwd. Ze verwonderde zich over het feit dat de wereld er met het witte laken zoveel mooier en onschuldiger uitzag. Onaangeraakt, alsof de wereld een nieuw laagje had aangemaakt om te beginnen aan een frisse start. Op de hoek van de Witte Singel, zag ze opeens een kerk. De kerk was haar niet opgevallen wanneer ze niet het grote spandoek had gelezen, waarop stond: “Kom binnen en ervaar de Kerst”. Fenna vond het grappig om te merken dat je de wereld om je heen zo vaak had ontmoet en je toch soms moest constateren dat je dingen over het hoofd had gezien. De kerk had ze nog nooit eerder gezien en nu opeens door dat spandoek, realiseerde Fenna zich dat die kerk er wel degelijk stond. Haast intuïtief stapte Fenna af en zette haar fiets tegen een dennenboom. Als die kerk de vraag naar wat Kerst precies inhoudt, kan beantwoorden, dan kon Fenna eindelijk haar artikel afschrijven. Er viel vast een mooi verhaal over deze kerk te vertellen. Natuurlijk zou ze beginnen met het opmerken dat deze kerk zo onopvallend aanwezig was geweest, dat Fenna hem nog nooit was opgevallen in de drie jaar dat ze naar de universiteit fietste. Door een simpele marketingtruc had de kerk haar aandacht weten te vangen en het bestaan van de kerk zichtbaar gemaakt. Haast een wonder. Toen ze naar binnenliep, viel het haar op dat de kerk aangenaam warm was. Van de tijd dat ze nog naar de kerk ging met haar ouders, herinnerde ze zich dat het vaak koud was geweest in de kerken die ze hadden bezocht. Maar in deze kerk op de hoek van de Witte Singel, hadden ze goed gestookt en was het aangenaam warm geworden. Fenna realiseerde zich dat het spandoek buiten er niet in geslaagd was veel mensen aan te trekken; de kerk was vertalen, geen mens te bekennen. Een ander opvallend detail was dat de kerk volledig leeg was; er stond geen orgel; zelfs geen preekstoel. Het enige wat er stond was een stoel, die achterin de kerk stond. Wat Fenna nog wel het meest verwonderde, was dat er in de kerk geen kerstversieringen waren opgehangen, terwijl op het spandoek expliciet stond ‘ervaar Kerst’
Fenna liep op de lege stoel af, toen ze opeens iemand hoorde zeggen: ‘welkom’. Fenna schrok en keek om zich heen. Ze zag niemand. Had ze zich het verbeeld? “Kom maar verder”, sprak opeens de persoon weer. Het was een heldere mannenstem die van achterin de kerk kwam. Fenna liep op het geluid af. Toen zag ze naast de lege stoel die ze al had gezien een oude man op een andere stoel zitten. Ze had de man waarschijnlijk niet opgemerkt omdat de man net achter de pilaar zat. “Oh hallo”, zei Fenna “ik ben binnengekomen vanwege het spandoek”. De oude man knikte, maar zei niets. “Er staat op dat je hier kerst kunt ervaren”. De man knikte weer, maar hield wederom zijn mond. “Moet ik het nog duidelijker maken?” dacht Fenna. “Ik schrijf een artikel over de filosofie van kerst…daarom ben ik naar binnengegaan.” probeerde Fenna nog eens. De oude man knikte ook nu weer, maar bleef stil. Fenna dacht na; het was duidelijk dat ze van deze oude man niets te horen kreeg. De ‘ervaring van kerst’ bleek dus een minder levendig verhaal te zijn dan dat het spandoek had gesuggereerd. Opeens viel voor Fenna het kwartje en lachend zei ze tegen de man: “Oh! Ik begrijp het al, de ervaring van Kerst is natuurlijk de stilte!!”. Fenna realiseerde zich terdege dat ze met haar gekakel deze ‘ervaring van Kerst’ grondig had verstoord.
De man zuchtte. “Meestal zijn ze sneller van begrip”, mompelde hij. Fenna bloosde. “Ja, sorry.. ik wist niet dat je in de kerk stil moest zijn. Nou ja, ik wist het wel, maar.. ik ben op zoek naar zeg maar, de ervaring van kerst. Ik schrijf daar een artikel over.”. De oude man keek haar recht aan en zei: “Dat had je al gezegd.”. Fenna voelde zich nu helemaal opgelaten en probeerde te schatten hoe lang de afstand was tot aan de voordeur. Kon ze het maken om nu gewoon weg te lopen? Alsof de oude man haar doorhad, vervolgde hij: “Je hoeft niet weg te lopen, want er komt nog meer. De ervaring van Kerst kost tijd.”. “Tijd?” vroeg Fenna. “Ja, tijd. Ieder persoon heeft de tijd nodig om zich te realiseren wat de kerk betekent.”. “Kunt u mij niet gewoon vertellen wat de kerk met Kerst betekent?”, vroeg Fenna. De man zuchtte en schudde zijn hoofd. “Nee, dat kan ik niet; het is jouw droom, niet de mijne”.
“Mijn droom?”, Fenna begreep er niets van. “Wat wil je doen?”, sprak de oude man. “Doen?” vroeg Fenna. “Ja, doen. Wil je de ramen beschilderen, wil je een kerstboom optuigen, wil je wijn drinken. Wat wil jij doen?”. Fenna realiseerde zich opeens met wie de oude man Fenna verwarde. “O, maar ik ben niet diegene die de kerk komt versieren hoor, dat is iemand anders!”. De man schudde verstoord zijn hoofd: “Je begrijpt het nog steeds niet.” Fenna begon door de antwoorden van de oude man steeds meer aan zichzelf te twijfelen. Wat bedoelde die oude man toch? “Je houdt je toch bezig met Sartre?”, zei de oude man. Fenna vond het niet eens vreemd dat de oude man van haar liefde voor Sartre op de hoogte was en antwoordde: “Eh, ja, ik vind zijn filosofie erg interessant.”. “Nou dan”, sprak de man bits: “dan weet je toch wel wat je hier doet.” Het antwoord van de oude man deed Fenna duizelen. Wat bedoelde die man toch? Wat had Sartre te maken met een lege kerk die eventueel versierd kon worden? “Oke”, verzuchtte de man. “Ik zou je helpen. Denk aan wat Sartre het belangrijkst vindt en denk dan aan deze kerk. Als je hieruit bent, weet je ook wat de filosofie van Kerst is.”.
Het was een raadsel wat haar op was gegeven om haar het artikel te laten schrijven. Een raadsel waar Fenna over na moest denken. Fenna ging zitten op de oude stoel. Ze moest nadenken. Gewoon nadenken over wat ze al zo vaak had gelezen; nadenken over Sartre. Wat vindt Sartre het belangrijkste? Sartre zegt: “de hel is de ander”. Maar dat had hopelijk niets te maken met Kerst. Dat was toch ook niet de kern van Sartres filosofie. Sartres existentialisme, Sartres manier van denken. Waar ging dat over? Dat je als individu bestaat en dat je geen ding bent. Het menselijk bewustzijn is altijd een puur mogelijk-zijn, dat nooit is. De mens is louter bestaan. Louter bestaan. Dat was de kern! Fenna sprong op van haar stoel en keek richting de stoel van de oude man. De oude man was verdwenen en had de stoel meegenomen. Fenna was teleurgesteld dat ze de oude man niet kon vertellen over Sartre en dat Sartres kern was dat de mens bestaat. L’homme existe. Maar wat had dat te maken met deze lege kerk? “Deze kerk is leeg.”, zei Fenna hardop. Plotseling realiseerde ze zich dat het ‘lege’ verbonden was met Sartre. “De kerk is leeg, omdat ik zelf de mogelijkheid heb om het op welke manier dan ook aan te kleden.” De analogie met het bestaan als mogelijk-zijn werd opeens duidelijk. Ze lachte. Maar kon ze hier iets mee? Was de filosofie van kerst dat het bestaan het belangrijkste is en dat de mens de mogelijkheid heeft om zelf zijn leven richting te geven? De filosofie van Kerst ging toch niet over het bestaan; het ging toch om de geboorte van de zoon van God? Bestaan, geboorte, lege kerk..de filosofie van Kerst. De associaties kwamen onduidelijk voor de geest. Fenna voelde dat ze ontzettend moe was geworden. Misschien moest ze even gaan liggen om nieuwe energie te krijgen. Ze legde haar hoofd op de warme stenen vloer en viel in een diepe slaap.
De volgende ochtend werd ze wakker op haar bureau. Ze keek verdwaasd om zich heen, maar realiseerde zich spoedig weer waar ze was. Meteen herinnerde zich de droom over de oude man, de lege kerk en de link naar Sartre. Dat moest iets te maken hebben met de filosofie van Kerst. Fenna pakte het witte velletje en begon te schrijven:
De filosofie van Kerst
Veel mensen vieren Kerst omdat ze de geboorte van Gods zoon vieren. Sommige mensen geloven dat God dood is en dat er niet zoiets bestaat als Gods zoon. Wil de filosofie van Kerst zin hebben, moet daarom naar een ander gemeenschappelijke basis worden gezocht. Een filosofie die iedereen met elkaar verbindt, gelovig of ongelovig, jong of oud. Dat is het bestaan. Je kunt tegen alles in verzet komen; je kunt zeggen dat God dood is, dat met Kerst te veel wordt gegeten en te weinig aandacht wordt besteed aan de armen. Je kunt je tegen alles verzetten, maar niet tegen het bestaan. De filosofie van Kerst is de viering van het bestaan; dat het vanaf morgen anders kan en mag gaan, omdat de mens daartoe de mogelijkheid heeft. Kerst is de viering van de geboorte van een kind, dat mag bestaan en zo jong is dat hij elke dag weer op nieuw zijn leven richting mag geven. Dat is het voorbeeld voor de mens; die zijn gelijke is. Kerst als viering van een lege kerk die jij kunt versieren zoals jij wilt. Omdat wie je kunt zijn, veel meer zegt, dan wie je ooit bent geweest.
Einde
